Jakie twarze ma polski patriotyzm? Ekspertka: "Stajemy się narodowymi egoistami"

• W przestrzeni medialnej i w sieci wiele mówi się i pisze o patriotyzmie.
• Czasami na jego temat powstają jednak rozbieżne przekonania. Ludzie różnie postrzegają pojęcie patriotyzmu.
• Jest to szczególnie widoczne w czasie obchodów Narodowego Święta Niepodległości.

Patriotyzm to z definicji (za słownikiem internetowym PWN): "miłość ojczyzny, przywiązanie do swojego narodu". To teoria, a czym patriotyzm jest w praktyce? W wywiadzie z dziennikarką serwisu ZłotePrzeboje.pl kwestie patriotyzmu i różnic między nim a nacjonalizmem omówiła psycholog prof. dr hab. Krystyna Skarżyńska z Uniwersytetu SWPS.

Rozwiąż quiz o Polsce Jesteś mistrzem, jeśli zgarniesz 100 proc. punktów! Dalszą część artykułu znajdziesz pod quizem...

Co naprawdę kryje się za pojęciem patriotyzmu?

Wioleta Wasylów, dziennikarka ZłotePrzeboje.pl: Czym w rzeczywistości jest patriotyzm?

Prof. dr hab. Krystyna Skarżyńska: Pojęcie patriotyzmu jest szeroko obecne w myśleniu oraz mowie potocznej i rozmaicie rozumiane. Najogólniej rzecz biorąc – jego wspólnym jądrem jest jakaś forma przywiązania, bardziej lub mniej silna identyfikacja z własną grupą narodową i/lub z własnym państwem. W naukach społecznych patriotyzm najczęściej jest analizowany jako jedna z form pozytywnej postawy wobec grupy własnej.

Jeżeli jest postawą rozwiniętą i uwewnętrznioną, a nie tylko obecną w słowniku danej osoby, to zawiera: pewne przekonania na temat jej przedmiotu (narodu, państwa, ich historii, teraźniejszości i przyszłości), emocje i oceny oraz motywacje i zachowania wobec tej grupy (akceptacja, wspieranie i ochrona ludzi, instytucji, państwa i ich symboli).

Redakcja poleca

Poszłam na koncert Bajmu. Nie na to czekałam

Byłam na koncercie gwiazdy "The Voice". To zrobiła 17-latka

Jak się rodzi patriotyzm? Z czego się rozwija?

Od dziecka uczymy się różnych przejawów pozytywnej postawy wobec własnego narodu i kraju, uczymy się wierszyków i piosenek w rodzaju "Piękna nasza Polska cała", szacunku dla flagi, hymnu, narodowych bohaterów. Raczej nie uczymy się równie dobrze szacunku dla naszego państwa, obywatelskich praw i obowiązków czy propaństwowych zachowań.

Wręcz przeciwnie: często słyszymy (także w dzieciństwie) wiele krytyki pod adresem państwa i jego instytucji. Dlatego można rozróżnić dwie podstawy przywiązania, czy szerzej – dwie odmiany patriotyzmu: symboliczną i obywatelską. W naszym społeczeństwie przez długie lata wyraźniejszy był patriotyzm symboliczny, odświętny.

Różne oblicza patriotyzmu

O czym tak dokładnie mowa? Jak taki patriotyzm się w ogóle przejawia? Jakie są postawy patriotyczne?

Na różne rozumienia patriotyzmu można patrzeć jako na postawy bardziej lub mniej funkcjonalne, bezpieczne dla kraju i obywateli jako jednostek. Z tego punktu widzenia dostrzegam trzy rodzaje pozytywnych związków z Polską, polskością i własnym narodem.

Pierwszym rodzajem jest związek konsumencki – biorę to, co dobre z historii lub/i z aktualnego stanu własnej kieszeni lub kraju ("Dla takich ludzi, jak ja, Polska jest najlepszym krajem do życia"). Drugi to związek romantyczno-martyrologiczny i roszczeniowy ("Jesteśmy wspaniałym, bohaterskim, często krzywdzonym narodem. Nasze zasługi dla świata, tradycje i kultura powinny być bardziej docenione").

Trzeci jest związek obywatelski – własne działania dla lepszej jakości życia społecznego i politycznego, dzisiaj i dla przyszłych pokoleń ("Patriota poprawia codzienność lokalną lub państwową: dba o dobrą szkołę, działa w samorządach, segreguje śmieci, protestuje, gdy coś w jego gminie, mieście czy w państwie źle działa; głosuje świadomie, dba o dobre stosunki sąsiedzkie, bo tak buduje się poczucie szerszej wspólnoty").

Redakcja poleca

AI zastąpi człowieka? Ekspert nie ma złudzeń. "Dopiero się zaczyna"

To po cichu robi sztuczna inteligencja. Ekspert od AI ostrzega raz na zawsze

Do podobnych wniosków doszedł zespół psychologów społecznych, badający w roku 2023 postawy Polaków (por. Marchlewska, Raport z badań, 2023). Warto jednak wiedzieć, że okoliczności i międzynarodowa sytuacja Polski w świecie w momencie badania postaw znacząco różnicuje popularność opisanych wyżej "związków z Polską".

Pierwszy – dominuje w czasach bezpiecznych, drugi – gdy potrzebujemy jakiegoś pocieszenia w trudnych zbiorowych doświadczeniach. Trzeci – bardziej zobowiązujący – przydaje się zawsze, ale rzadko dominuje w naszych umysłach.

Te postawy dominują 11 listopada

Jak celebrowanie Narodowego Święta Niepodległości i organizowane wtedy marsze wpływają na postrzeganie patriotyzmu i na postawy patriotyczne?

11 listopada jest państwowym Świętem Niepodległości, więc nic dziwnego, że symboliczny patriotyzm tego dnia dominuje. Były nieśmiałe próby zmiany sposobu świętowania ("ekumeniczny" politycznie marsz organizowany przez prezydenta Komorowskiego), ale nie cieszył się masowym udziałem obywateli.

W ostatniej dekadzie na ulicach stolicy 11 listopada dominował Marsz Niepodległości, organizowany przez narodowców i wspierany przez prawicę. Zwykle był głośny i widowiskowy.

Ogień, race, petardy, uniemożliwiające rozmowy między uczestnikami, antydemokratyczne, agresywne transparenty oraz wykrzykiwane przez liderów marszu hasła i dłuższe mowy pełne wrogości wobec różnych mniejszości lub politycznych przeciwników hasła sprawiają, że nie jest to impreza skłaniająca uczestników do refleksji na temat własnego narodu i państwa.

Redakcja poleca

Co się stało z Bellą Ćwir? Zgłębiłam tajemnice "The Sims" i jestem w szoku

Tej płyty "nikt nie chciał wysłuchać". Okazała się hitem lat 90.

"Zwyczajne rodziny", które przyszły na spotkanie z podobnymi do siebie ludźmi mogą wprawdzie czerpać satysfakcję z masy i siły fizycznej (często służącej destrukcji) uczestników marszu, ale zewnętrzni obserwatorzy, także "zwykłe polskie rodziny", uciekają jak najdalej od maszerujących.

Suma summarum: ogniste, głośne i zawłaszczone przez prawą stronę sceny politycznej Marsze Niepodległości utrudniają masowe uczestnictwo obywateli w Święcie Niepodległości. Mieszkańcy Warszawy – jak tylko mogą – wyjeżdżają tego dnia z miasta albo siedzą w domach, chroniąc też swoje zwierzęta przed "wybuchowym" marszem.

Miłość do ojczyzny a szowinizm i ksenofobia

Czy patriotyzm i nacjonalizm to ta sama postawa?

Nie, chociaż w obu tych postawach jest wspólny element: identyfikowanie się z rolą członka narodu oraz czerpanie wartości, czasem dumy z przynależności do niego. Pogląd ten podzielają znani badacze postaw, prowadzący w różnych krajach ich rozmaite analizy (por. np.: Blank i Schmidt, 2003; Huddy i del Ponte, 2019; Radkiewicz, 2019).

Psychologowie społeczni znajdują w swoich badaniach i opisują rozmaite rodzaje patriotyzmu, które są bardziej lub mniej podobne do nacjonalizmu. Na przykład odróżniają tzw. konstruktywny patriotyzm od ślepego patriotyzmu (zwanego też "pseudo-patriotyzmem", por. Schatz i in., 1999; Roccas i in., 2006).

Ten drugi to właściwie szowinizm, blisko związany z postawami autorytarnymi. Oznacza on ślepe przywiązanie do pewnych tradycji i wartości narodowych, bezkrytyczne przestrzeganie dominujących zwyczajów i posłuszeństwo wobec narodowych autorytetów, poczucie wyższej wartości narodowych symboli przy dewaluacji (czasem też fizycznym niszczeniu) symboli innych grup i społeczeństw oraz odrzucanie wszelkich grup obcych i mniejszościowych.

Redakcja poleca

Klasyk na polskiej scenie. "Najtrudniejsza forma do zagrania"

Wytwórnia ich skreśliła. Dziś ikony lat 80. zna cały świat. "Serce mocniej bije"

Nacjonalizm to nie patriotyzm

Czym więc patriotyzm różni się od nacjonalizmu?

Można powiedzieć, że postawa patriotyczna jest otwarta, włączająca różnych ludzi do wspólnego My, jeżeli tylko chcą oni być Polakami, natomiast nacjonalizm jest ekskluzywny, wykluczający z "naszej narodowej wspólnoty" różne grupy, z rozmaitych powodów uznawane za gorsze. Jednym z takich powodów może być pochodzenie etniczne, innym – religia, jeszcze innym – osobiste wartości.

Nacjonalizm traktuje identyfikację narodową jako najważniejszą, podstawową, niezbywalną i ostro walczącą z innymi silnymi tożsamościami. Konstruktywny, otwarty patriotyzm akceptuje różne tożsamości i umożliwia ich równoczesny rozwój oraz współpracę różnych ludzi dla wspólnego dobra.

Chociaż w potocznym rozumieniu obie postawy mogą być podobne, to badania dowodzą wyraźnie różnych ich powiązań z przekonaniami na temat świata społecznego. I tak: silniejsza postawa patriotyczna wiąże się dodatnio z zaufaniem społecznym, a ujemnie – z akceptacją darwinizmu społecznego.

Postawa nacjonalistyczna dodatnio koreluje z nieufnością do ludzi i instytucji oraz z silną orientacją na dominację społeczną (por. np. Skarżyńska, 2019). Nacjonalizm silnie dodatnio koreluje także z ksenofobią (lękiem przed obcymi).

Redakcja poleca

Przejechałam się "Ogórkiem" z PRL. "Astmatyk by nie wysiedział"

Polacy utknęli w martwym punkcie. Ekspert apeluje: “Można inaczej”

"Monopolizacja patriotyzmu"

Jakie są pułapki ślepego patriotyzmu? Do czego on może prowadzić?

Widzę dwie pułapki polskiej wersji ślepego patriotyzmu: monopolizację patriotyzmu oraz narcystyczno-obolałą pamięć naszej historii. Monopolizacja polega na próbach zawłaszczania patriotyzmu przez środowiska konserwatywno-prawicowe, szanowanie tylko ich bohaterów, lekceważenie innych.

Przykłady widać było w wyborze treści historycznych w podręcznikach szkolnych oraz publicznych mediach, zdominowanych przez ludzi PiS. W rezultacie narodowej polityki historycznej duża część społeczeństwo zna tylko stronniczą opowieść o historii Polski, przesyconą pamięcią naszego bohaterstwa, wiernością tradycji, wiecznych cierpień i krzywd zadawanych nam przez inne narody.

My w tej opowieści nigdy nikomu nie zrobiliśmy żadnej krzywdy. Każda krytyka tej jednostronnej opowieści spotyka się z moralnym oburzeniem narodowej prawicy.

Przy tak sprofilowanej pamięci historycznej trudno zrozumieć sytuację innych narodów, uznać ogrom ich cierpienia oraz wspierać je symbolicznie i pomagać w trudnych dla nich sytuacjach. Ślepy patriotyzm jest pułapką, bo osłabia nasze więzi z innymi narodami oraz niszczy chęć międzynarodowej współpracy.

Stajemy się narodowymi egoistami, co przecież jest w sprzeczności z jednym z naszych narodowych mitów. W rezultacie tracimy sojuszników, co w sytuacji poważnych zagrożeń międzynarodowych i innych sytuacji kryzysowych jest poważną naszą narodową stratą.

Redakcja poleca

Polaku, nie koś trawnika! Ta mała decyzja ma wielkie znaczenie

Koniec świata właśnie się zaczął. "Osiąga dramatyczne tempo"

Jak celebrować Święto Niepodległości?

Jaka jest druga ze wspomnianych pułapek ślepego patriotyzmu?

Druga poważna pułapka – także związana z martyrologiczno-narcystyczną, "obolałą", stale doświadczającą krzywd pamięcią historyczną – jest osłabienie naszej indywidualnej odporności psychicznej.

Badania dowodzą, że osoby, których pamięć jest skoncentrowana bardziej na narodowych krzywdach niż na narodowych osiągnięciach, wzroście zamożności społeczeństwa, odkryciach naukowych czy sportowych, mają zdecydowanie niższy dobrostan psychiczny. Doświadczają więcej stresu w wieku dziedzinach życia, są bardziej lękowe i depresyjne oraz mniej zadowolone z własnego życia.

Chcemy tego? Jeśli nie, to otwórzmy szerzej nasze oczy, umysły i serca i świętujmy otwarcie, wspólnie i pogodnie naszą niepodległość, pamiętając o zniewolonych i krzywdzonych innych narodach i społecznościach i dając im wsparcie nie tylko od święta.